İran Parlamentosu’nda Ruhani krizi

İran parlamentosu, bir grup vekilin ekonomik durumun kötüleşmesi ve siyasi tutumları konusunda İran Cumhurbaşkanı’nın sorguya çekilmesini talep etmesinin ardından Hasan Ruhani’yi çağırdı. Bu durum, Meclis Başkanı Ali Laricani’nin Ruhani’nin ikinci başkanlık döneminin başlamasından bu yana bu çabaları boşa çıkarmaya yönelik girişimlerine rağmen gerçekleşiyor.

Parlamento, vekilleri arasında geleneksel olmayan bir ayrıma şahit oluyor: bir yanda Ruhani’nin soruşturulmasını isteyen bir grup, diğer yanda Ruhani’nin yaşam standartları ve ekonomik koşulları düzeltmeye dair bulunduğu vaatleri hayata geçirmesi için hükümete zaman tanınmasını talep eden diğer grup.

Milletvekillerinin soruşturma talebi

Önceki gün Ruhani, yeni hükümetin göreve başlamasının ardından ilk defa gazetecilerin sorularına cevapladığı sırada 76 milletvekili, İran Cumhurbaşkanı Ruhani’nin son ekonomik vaziyet ve yatırım kuruluşlarının iflası hakkında soruşturulması talebini meclis başkanlığına sundu. Bunun ardından meclis başkanlığı, hükümet ile görüşmelerin gerçekleşmesi ve vekillerin soruşturma talebini geri çekmeye ikna edilmesi için talebin parlamentodaki ekonomi komisyonuna devredilmesini onayladı.

Ruhani yandaşlarından itiraz

Ruhani yandaşları, bu durumun onun İran siyasetindeki rolünü zayıflatmaya sebep olacağının altını çizerek soruşturma önerisine itiraz etti. Ruhani ise ekonomi uzmanlarının, ‘hafif iyileşme nükleer anlaşmanın imzalanmasının ardından petrol paralarının bir kısmının geri ödenmesinin neticesiydi’ dedikleri bir zamanda hükümetinin ekonomi sahasındaki tavrı ve özellikle de enflasyonun yüzde 8’e kadar düşürülmesi ile övündü. Ekonomi, göstericiler sokağa dökülmeden önce İran’da geçtiğimiz yıl boyunca gerçekleşen halk hareketinin can alıcı noktasını teşkil etti. Fakir ve orta tabakadan yatırımcıların çoğunun sermayelerini kaybetmesinin ardından finans kuruluşlarının da iflas etmesi halkın hoşnutsuzluğunda önemli bir paya sahip oldu.

Dolar rekor kırdı

Ruhani’nin dolar rakamlarını kontrol etme vaadinin üzerinden 2 hafta geçmesine rağmen İran pazarlarında dolar dün 4 bin 820 İran tümenine ulaşarak rekor kırdı.

70 vekilin imzası gerekiyor

İran parlamentosunun kurallarına göre meclis başkanlığının soruşturma talebini onaylaması için 70 vekilin yani 290 milletvekilinin dörtte birinin imzası gerekir.

Vekiller sundukları talepte, “Bazı finans kuruluşlarındaki yatırımcıların son senelerde yaşadıkları sorunların kökü İran Merkez Bankası’na dayanıyor” ifadelerini kullandı. Merkez Bankası Başkanı’nın parlamentoya çağırılamamasının, ikna edici olmaktan uzak açıklamalar, tavırların ve ‘insan haklarının kaybedilmesine’ yönelik korkuların Ruhani’nin meclise çağırılması talebinin altından yatan sebepler olduğunu da eklediler.

“Ruhani’den milletvekillerinin sorularına ikna edici bir cevap vermesini rica ediyoruz“

Bununla birlikte vekiller, “Sorunun önceki hükümette (Ahmedinejad) başladığına inanıyoruz, ancak Ruhani’den milletvekillerinin sorularına ikna edici bir cevap vermesini rica ediyoruz” dedi.

“Ruhani’nin soruşturulması meselesi önem arz ediyor”

Parlamento işleri uzmanı İranlı gazeteci İhsan Mihrabi, Şarku’l Avsat’a, “Ruhani’nin soruşturulması meselesi önem arz ediyor. Zira İran Cumhurbaşkanı 1979 devriminden sonra şu ana kadar bir kez sorguya çekildi. O da önceki başkan Mahmud Ahmedinejad çağırıldığında gerçekleşmişti. 1980 yılındaki soruşturmasının ardından görevden alınan seçilmiş ilk İran cumhurbaşkanı Ebulhasen Beni Sadr da var” açıklamasında bulundu. Ruhani’nin soruşturulmasını isteyen vekillerin aylardan beri meclis başkanlık heyetinin direnişini aşmaya çalışarak soruşturma talebinde ısrarcı olduklarını da ekleyerek, “Ruhani’ye yöneltilen sorular meclisteki ekonomi heyetine de yönlendirildi. Vekillerin ikna edilememesi durumunda parlamento Ruhani’nin çağırılması sorunu ile yüzleşecek” dedi. Konuşmanın devamında Ruhani’nin politikalarına itiraz eden vekillerin finans kuruluşları konusundaki soruşturma ısrarlarını, söz konusu kurumların kayıplarından etkilenen bölgelerinde halkın talepleri ile karşı karşıya kalmaları ve bu konuda kendilerine baskı uygulanması sebebiyle sürdürdüğüne dikkat çekti.

Ruhani’nin soruşturulması etrafında ortaya atılan senaryolar konusunda da İran Cumhurbaşkanı’nın ‘mecliste yatırımcı finans kuruluşları hakkında konuşma fırsatı elde ettiğini’ ve soruşturmanın sıra dışı bir olaya sebep olmasının ihtimal dışı olduğunu düşünüyor. Ona göre bu soruşturma, “medya ve siyasi manada iz bırakacak.” Aynı şekilde soruşturma talebini imzalayan vekillerin birçoğunun da Ruhani’nin ekonomi ekibini değiştirmesine vesile olacağına da inanmıyor. Bununla birlikte Ruhani, Merkez Bankası Başkanı Veliyullah Seyf’i bırakma yönünde bir tercihte bulundu.

“Kesinlikle siyasi değil”

Reformcu Emel Partisi üyesi Ahmed Mazeni, dün, ‘Haber Online’ sitesine verdiği demeçte, İran gazetelerinin reformcu vekillerin soruşturma talebini imzaladıklarına dair aktardıklarının doğruluğunu teyit ederek, ‘Ruhani’nin ikinci başkanlığı dönemindeki ilk sorgusu meselesinin, kesinlikle siyasi olmadığını’ dile getirdi.

Paydari Cephesi, milletvekillerine destek veriyor

Öte yandan bu hafta başında yayımlanan bir raporda, Meclis Başkanı Ali Laricani’ye yakın ‘Haber Online’ sitesi, ‘meclisteki Ruhani muhaliflerinin iki projelerinin başarısızlığına’ işaret etti. Site, muhafazakâr ‘Paydari Cephesi’nin Ruhani’nin sorgulanması meselesinde vekillerin arkasında olduğunu iddia etti.

“Meclis Başkanı, engellemeye kararlı”

Ruhani hükümetine muhalif Milletvekili Nasrallah Becmanfer, İran Cumhurbaşkanı’nın soruşturulması tasarısının 290 vekil arasından 180’inin desteğini elde ettiğini ancak meclis başkanının engellemeye kararlı olduğunu iddia etti.

Parlamentonun geçtiğimiz hafta ilk oylamada ‘yeni bütçenin ana hatlarını’ reddetmesinin ardından, Ruhani’nin soruşturulmasına yönelik talep arttı.

Laricani, ‘soruşturmaları engelliyor’ iddiaları ile karşı karşıya

Ruhani’nin en yakın müttefiki Meclis Başkanı Ali Laricani, ikinci başkanlık döneminin ilk ayları boyunca parlamento çatısı altında Ruhani’nin soruşturulması çabalarını engellemeye çalıştığı iddiaları ile karşı karşıya.

‘Ruhani, işi yokuşa sürüyor’

Seçimlerde muhafazakâr muhaliflerine karşı ikinci defa Ruhani’ye sırtını dönen Reformcu hareket tarafından, Ruhani’nin İran toplumuna bir çözüm önerisi sunma noktasında işi yokuşa sürdüğü açıklaması yapıldı. Reformcu gazeteler ikinci kez başkanlık koltuğuna oturmak için Ruhani’nin seçim sepetine yapılan yatırımların ardından hareketin popülerliğini kaybetme tehlikesine karşı uyardı.

“Ekonomik krizin aşılması için sözde ‘devrimciler’in yetkilerinin sınırlandırılması şart”

Bu bağlamda ‘Tasnim’ haber ajansının aktardığına göre, Anayasanın Korunması ve Liderlik Uzmanları meclislerinin başkanı Ahmed Cenneti, dün, İran’ın karşılaştığı ekonomik krizin aşılması için sözde ‘devrimciler’in yetkilerinin sınırlandırılmasının şart olduğunu ifade etti.
Cenneti’nin bu tutumu, muhafazakâr hareketin en önemli unsurlarından biri olan Ruhani’ye ve Hamaney’e yakın yetkililere ve ‘devrimci’ sloganlar atan sivil toplum kuruluşlarına hızlı bir cevap niteliğindeydi. Ancak Ruhani’nin cevabı da çok gecikmedi. Yıllık kitap ödülleri töreninde yaptığı bir konuşmada’ “Her iş ehline teslim edilmelidir” ifadesini kullandı. Ve bu cevabı kitap yayınlama denetiminin entelektüellere, yazarlara ve yayınevlerine verilmesi gerektiğine dair konuşması bağlamında geldi.

Gazete manşetlerindeki ‘Soru’ kelimesi

İran gazetelerinin ilk sayfalarındaki haber başlıklarında ‘Soru’ kelimesi göze çarpıyordu. Üç tanınmış reformist gazete Ruhani’ye soru yöneltme fırsatı bulamamalarını eleştirirken, ‘Şark’ gazetesi başyazıda Sadık Zibakelam’ın kaleminden, ‘Ruhani’nin sorunlara herhangi bir çözüm sunmadan genel bir konuşma yaptığını’ dile getirdi. İran vatandaşlarının hayati problemleri hakkında bir açıklama alamıyorken, İranlı Cumhurbaşkanı’nın basın toplantısı düzenlemesinin ne işe yaradığını sorgulayarak şunları yazdı, “Başkanın danışmanlarının sosyal ağlardaki sokağın nabzına dair izlenimlerini gerçekten bilmek istiyorum.”

“Sorgulamanın engellenmesine yönelik söylentiler Cumhurbaşkanı’na zarar verecek”

‘Kanun’ gazetesi ise Ruhani’nin parlamentoda sorgulanması konusunun siyasi ‘tabular’dan birine dönüşmesi konusunda uyardı ve “… Sorular” başlıklı başyazısında, “Sorgulamanın engellenmesine yönelik söylentiler Cumhurbaşkanı’na zarar verecek” ifadesini kullandı. Gazete aynı şekilde ilk sayfasında Ruhani’nin basın toplantısındaki ‘sorular hendesesi’ne de dikkat çekti.

“Ruhani’nin sorgulanması, finans kuruluşlarının sorunlarına çözüm üretmeyecek”

‘İtimad’ gazetesinde reformcu Emel hareketi sözcüsü Behram Barsayi, “Ruhani’nin sorgulanması, finans kuruluşlarının sorunlarına çözüm üretmeyecek” dedi. Cumhurbaşkanı’nın sorgulanması konusunda vekillerin tutumlarını dikkate alarak, “ekonomik sorunlar için uygun bir çözüm değil; başkanın sorgulanması sorunu çözseydi tüm vekiller bu konuda sorgulamalarını yöneltirlerdi” ifadelerini kullandı.

Stratejik Araştırmalar Merkezi’nden uyarı

Bu sıralarda Cumhurbaşkanı Danışmanı Hüsameddin Aşina, kamuoyu yoklamasının sonuçlarına dair İran Başkanlık Araştırmaları Merkezi tarafından düzenlenen bir seminerden 3 gün sonra, dün, son halk gösterilerine dair yapılan anketlerin sonuçlarını açıkladı. ‘İsna’ haber ajansı, Aşina’dan naklen İran Cumhurbaşkanlığı’na bağlı Stratejik Araştırmalar Merkezi’nin yürüttüğü kamuoyu yoklamasının sonuçlarına göre İranlılarının yüzden 60’ının ülkenin vaziyetinin düzeleceğine inandığını; yüzde 31’inin ise bunun aksini düşündüğünü dile getirdi. Merkez, İran’ın farklı alanlarda artan bir şiddet ihtimali ile daha fazla gösterilere sahne olacağı öngörüsünde bulunuyor. Sosyologlar ise anket verilerini analiz etmek için araştırma merkezi ile işbirliği yapıyor.

“Hükümetin verimsizlikle başa çıkamadığı sonucuna vardık”

Aşina ise bu konuda, “Halkın hükümet ile rejim arasında kolayca ayrım yapamadığı ancak rejimin meşruiyetini korurken hükümetin verimsizlikle başa çıkamadığı sonucuna vardık” açıklamasında bulundu. Aşina, İran toplumunun yüzde 80 oranındaki çoğunluğun taleplerini açıklayarak mevcut durumun devam etmesinin ‘çoğunluğun hoşnutsuzluğu ve azınlığın aşırılıkçılığı’na sebep olacağı konusunda uyardı.

Ankete katılanların yüzde 75’i mevcut durumdan rahatsız

Anket, 5-15 Ocak tarihleri arasındaki gösterilerde merkez gözetimindeki 4 bin 500 kişi ile yapıldı. Ankete katılanların yüzde 75’i mevcut durumdan dolayı rahatsız olduklarını; göstericilerin attığı sloganların hedeflerine yönelik soruya cevap olarak ise yüzde 40’ı hükümetin hedef alındığını; yüzde 34.7’si siyasi rejime yönelik olduğunu; yüzde 9.2’si din adamlarına yöneltildiğini düşündüklerini dile getirdi. Göstericilerin taleplerine gelince; yüzde 69 ekonomik vaziyetin düzeltilmesi; yüzde 30 ekonomik yolsuzluğun ortadan kaldırılması; yüzde 20.6 adaletin tesis edilmesini; yüzde 13.5 Suriye ve Filistin’e müdahalenin durdurulmasını ve yüzde 9.7 ise düşünce özgürlüğü istiyor. Yüzde 2.3 ise Mir Hüseyin ve Mehdi Kerrubi’nin tutukluluk halinin kaldırılmasını talep ediyor.
Bununla beraber Aşina, “Kabul etmeliyiz ki gösteriler karar mercilerine ciddi bir uyarıydı. Yüzleşeceğimiz ciddi uyarıların sayısı belli değil fakat şu kesin ki eğer uyarıları ciddiye almazsak bir felaketle karşı karşıya kalacağız” ifadelerini kullandı. Yüzde 37.5’in gösterilerin devam edeceğine inandığına dikkat çeken Aşina, bu durumu, halkın kendini güvende hissetmediğine ve yatırım tehlikelerinin arttığına yoruyor. Aşina’ya göre ankete katılanların yüzde 58’i Telegram uygulamasını kullanıyor. Bu da demek oluyor ki Telegram, İran’da siyasi destek için en önemli medya kanallarından biri konumunda.

Hatemi’den halkı koruma çağrısı

Eski reformist cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi, reformist hareketi fakirlik ve yolsuzluğu ortadan kaldırmaya ve tarihi şartları nedeniyle ‘ülkeyi, kimliğini, kültürünü ve halkını korumaya’ davet etti.

“Öğrencilerin, hocaların, işçilerin ve çalışanların talepleri görmezden gelinmemeli”

Hatemi’nin internet sitesi, Hatemi’nin İranlı Hekimler İslam Birliği ile yaptığı görüşmede söylediği, “Öğrencilerin, hocaların, işçilerin ve çalışanların talepleri görmezden gelinirse bunlar birikir ve şu an olduğu gibi büyük bir sorun haline dönüşür. Rejimdeki bazı yapı sorunları rejimin yapısını ve politikalarını düzeltmek için ulusal bir uzlaşıya varılmasını gerekli kılıyor” sözlerini aktardı. Hatemi, “Eğer rejim eleştirilere ve halkın sesine kulak verirse endişeye mahal yok. Halk ve rejim arasındaki karşılıklı güven devam ettiği müddetçe kurdukları komplolarla ülkeye zarar vermeye çalışan düşmanlar hayal kırıklığına uğrayacaktır” dedi.

Hatemi, Ruhaniye olan desteğini yineledi

Hatemi, Ruhani’ye olan desteğini yineleyerek, seçimlerdeki desteğinden ötürü pişman olmadığını dile getirdi. Bununla birlikte halkın isteklerini görmezden gelmeyi ve yanlış eleştiriler yöneltmeyi kabul etmeyeceğini söyleyerek müttefikine üstü kapalı uyarıda bulundu.